Boek van de maand

Wandelboek van de maand januari 2010

5000 jaar Noordhollandse duinen

‘Het duin is het balkon van de Randstad en ‘achterduin’ van duizenden stedelingen. Dit boek gaat dan ook over duinen en over mensen. Over hoe wij het landschap waarderen, gebruiken en beheren. Over de rijke historie, de vele pogingen om het duin te benutten en hoe de natuur zich wist en weet te handhaven.’

Mooi, dat balkonbeeld in het voorwoord van Piet Veel, Hoofd Natuur & Recreatie van Waterleidingbedrijf Noord-Holland (PWN) die het boek mede mogelijk maakte. De duinen als voorbalkon van de Lage Landen – zoals de Provence z’n Balcon de Côte d’Azur kent, heeft Holland zijn Balcon des Dunes… En zo terecht de titel van het boek, blijkt bij lezing van dit monumentale werk: want veel meer dan wij denken hebben mensen het duin meegevormd. De duinen als cultuurlandschap, als ‘zeedorpenlandschap’ - maar wel met de natuur in een hoofdrol.

Recente opgravingen bij Bloemendaal, Bakkum en Castricum hebben aangetoond dat er in de Oude Duinen en het naastliggende getijdengebied van het zogenoemde Oer-IJ al sinds de vroege middeleeuwen geboerd werd. Sinds 450, dus vlak na de Romeinse tijd verrezen er veel nederzettingen. Nederzettingen van Friezen die in rietgedekte langhuizen woonden: niet geschraagd door palen maar door ingegraven planken wanden, zoals kleurige reconstructieschetsen in het boek laten zien. Friezen die handel dreven met het achterland, zoals resten van potten uit het Duitse Rijnland laten zien. Hun nederzettingen werden echter na 800 ondergestoven door oprukkend duinzand van de loopduinen, die de hoge of Jonge Duinen zouden gaan vormen. West-Friesland strekte zich toen als ‘Frisia’ veel verder uit dan men ooit gedacht heeft. ‘Duinen en mensen’ brengt dit soort verhalen bij elkaar, geeft ontwikkelingen aan, verenigt heden en verleden – net als het duin zelf. In de woorden van auteur/bioloog/documentairemaker Rolf Roos: ‘Het huidige landschap met de rijke natuur, geur, kleur en geluid, kent een rijke geschiedenis in boeken, in verhalen, onder het zand, in bouwwerken. (..) Elke bult heeft een eigen verhaal. (..) Er zijn terugkerende patronen: sporen van landbouw zoals walletjes, duinbeken of paden met oude veldnamen. Op de ene plek ligt een prachtig heideveld, op de andere staan zeldzame orchideeën. Hoe komt dat? Of de zeldzame grauwe klauwier: waarom is die recent teruggekeerd? Altijd is er een verhaal: over de natuur en hoe de mensen er mee omgaan, over mensen en hoe de natuur hen dwars zit.’

Het bijzondere van het boek is verder dat het met zijn uitvoerige gebiedsbeschrijvingen van zuid (Amsterdamse Waterleidingduinen) naar noord (Schoorlse Duinen) een doortimmerd naslagwerk is, vooral voor wandelaars die zelf hun koers willen bepalen of op zoek zijn naar achtergrondinformatie. En wat niet in het boek verwerkt kon worden, is overgeheveld naar www.duinenenmensen.nl, die zo een onmisbare en waardevolle aanvulling op de papieren gids biedt. Inclusief films, clips, foto’s, ansichten, posters, schilderijen en portretten van vroegere duinvorsers/filmers/fotografen als Jan P. Strijbos, Richard Tepe, Adolphe Burdet en Kees Sipkes. Plus inzichtgevende oude kaarten van o.m. Blaeu (1635), Dou (1680), D.T. Gevers (1823-‘25) en Jac.P. Thijsse (1940). Wat een rijk voorbalkon, deze duinen! En wat een rijk duinenboek.

• Rolf Roos e.a, Duinen en mensen. Kennemerland (uitg. Stichting Natuurmedia) 9/2009, gebonden, groot formaat: 24x32 cm, 225 pag. in kleur, ill, krt, € 29.95, www.natuurmedia.nl, www.duinenenmensen.nl

Vladimir Mars

Wandelboek van de maand november 2009

Koude Oorlogswandelingen Veluwe en IJssellinie

Naast de Oude en Nieuwe Hollandse Waterlinie, De Stelling van Amsterdam en de Grebbelinie hebben we in ons land nóg een karakteristieke waterlinie: de IJssellinie. Gebouwd om het Rode Gevaar uit het oosten tegen te houden en daterend uit de ijstijd van de Koude Oorlog: de jaren vijftig en zestig, Nu de kou van die oorlog er al zo’n twintig jaar uit de lucht is, wordt het tijd om de landschappelijke restanten van die vroeger zo geheime en ontoegankelijke linie en zijn achterland op de Veluwe in kaart te brengen en in een aantal wandelingen te laten ontdekken: vaarbare rivierstuwen, caissonhavens, tank- en mitrailleurkazematten, luchtwachttorens, atoomschuilkelders, kazernes, tankbanen, vliegstrips en mobilisatiecomplexen. Resultaat is een kloeke atlas in groot formaat en een handzaam wandelgidsje voor in het veld, het allereerste in zijn soort van de IJssellinie. De topografische atlas is te zien als een geïllustreerd naslagwerk bij het gidsje. Inclusief verdiepingsessays en schetstekeningen voor hergebruik van allerlei linierestanten in een viertal ontwerpgebieden.

Aanleg van een waterlinie leek in 1950 het ei van Columbus: goedkoop (de wederopbouw van ons land was nog in volle gang en schraalhans was meester) en effectief om de opmars van de Russen te vertragen en tijd te winnen voor een tegenoffensief van de kersverse NAVO. In feite greep men terug op een oud idee uit 1700 van vestingbouwkundige Menno van Coehoorn om de IJssel af te dammen en de hele vallei onder water te zetten. Dat zou vele malen goedkoper zijn dan een kolossaal leger op te bouwen en in stand te houden… Het wandelgidsje probeert de aantrekkelijkste militaire landschappen uit onze eigen Koude Oorlogslinie in kaart te brengen: vier op de Veluwe (Schaarsbergen-Deelen, Ermelosche Heide, rondom Ede en Heerde), twee rond de rivierstuwen bij Meinerswijk (Arnhem) en Olst, en één langs de westelijke rand van de IJsselvallei tussen Vaassen en Terwolde. Tenslotte nog één door de IJsseldelta in en om Zwolle, het Zwarte Water en de Overijsselse Vecht. Plus een weidse sluizen- en dijkentocht tussen het oude vestingstadje Elburg en Hanzestad Kampen. In totaal 9 routes rond de 15 kilometer.

• Steven van Schuppen e.a, Wandelgids Landschap van de Koude Oorlog - Veluwe en IJssel (Uitgeverij Open Kaart), 11/2009, genaaid, handzaam formaat 12x20 cm, 96 pag. in kleur, ill, topokrt. 1:25/50.000.

• Arjan Nienhuis, Maarten Peters, Steven van Schuppen e.a, Atlas Landschap van de Koude Oorlog - Veluwe en IJssel (Uitgeverij Open Kaart), 11/2009, gebonden, hardcover, groot formaat: 24,5x34 cm, 160 pag, in kleur, ill, topokrt 1:50.000, € 35,--. www.openkaart.nl, www.lopendezaken.eu.

Vladimir Mars

Wandelboek van de maand oktober 2009

Jubileumboek Nijmeegse Vierdaagse 1909-2009

De Nijmeegse Vierdaagse is niet alleen het grootste wandelevenement ter wereld, maar ook het oudste: de eerste editie dateert al van 1909. Dit jaar dus de honderdste verjaardag, compleet met een prachtig verzorgd en rijk geïllustreerd jubileumboek. Geschreven door een echte historica die diep in de archieven is ingedoken. Het begin van de ‘4-daagsche Afstandsmarsch van den Bond voor Lichamelijke Opvoeding’ zoals het wandelevenement toen heette, verliep totaal anders dan nu. Die startte niet op de derde dinsdag in juli en niet in Nijmegen, maar in vijftien plaatsen tegelijk. Massaal was die Vierdaagse toen evenmin: per startplaats schreven zich slechts enkele tientallen liefhebbers in. En dat waren voornamelijk militairen en ‘heeren’ van goedburgerlijke of adellijke komaf – de eerste dame loopt pas vanaf 1923 mee. Het was een elitaire mannenaangelegenheid, onderdeel van een rond 1900 ingezet sportbeschavingsoffensief, gelanceerd door gentlemen die zich zorgen maakten over de slechte conditie van jonge soldaten en dienstplichtigen. Zo schreef een van de bestuursleden van de Bond, Pim Mulier in 1909:

‘Ons platteland heeft nog zulk een achterlijke, plompe, langzame, in onze twintigste eeuw voor defensie en maatschappij onbruikbare bevolking. (…) die wijdbenige, onbehouwen menschen, zich dorpelijk en nuchter voortbewegend op zulke bewegings-vijandige dingen als klompen.’

Vooral in de jaren twintig en dertig, toen het georganiseerd wandelen in clubverband een hoge vlucht nam, begint de Vierdaagse steeds meer te lijken op die van nu. Nijmegen wordt de vaste startplaats, er lopen buitenlanders en vrouwen mee, er ontstaan tradities als het Blarenbal, de Vlaggenparade en het Gouden Kruis. Langzaam maar zeker verwerft de Vierdaagse zich een unieke plaats in de wereld van het wandelen – ongeëvenaard, ook buiten ons land. De Vierdaagse werkt klaarblijkelijk verslavend. Hoe komt dat toch?

‘De ‘junks’ zelf hebben het niet over hun verslaving’, aldus de schrijfster, ‘Wel zeggen ze dat elke Vierdaagseganger het zich onderweg wel eens afvraagt: ‘’Wat doe ik hier?’’. Toch gaan ze elk jaar weer. Als je doorvraagt, hebben ze allemaal een reden. De natuur (vooral in de jaren vijftig populair), de sfeer, gezondheid, gezelligheid, de gemeenschapszin, de kick, de gladiolen en de feesten. En natuurlijk de prestatie. ‘We voelen ons wereldkampioen als we de Via Gladiola aflopen. De vleugeltjes zijn vleugels geworden. Wat een feest. Ineens komt alles eruit. De vermoeidheid, de spanning, dat vreugdegevoel….’

• Marjolein van Rotterdam, Via Gladiola. 100 jaar Vierdaagse ten voeten uit (Kosmos Uitgevers) 2009, 144 pag. in kleur, gebonden, groot oblong formaat 29x24 cm, ill, € 19.95, www.kosmosuitgevers.nl

• meer over de geschiedenis van deze ‘Walk of the World’: www.vierdaagsewiki.nl. Inschrijven voor de 94e Vierdaagse in 2010 vanaf januari op www.4daagse.nl

Vladimir Mars